नेपाल एक विकासोन्मुख मुलुक हो, जुन दुई बिशाल देशहरू चिन र भारतको बिचमा रहेको करिब १० बर्ष आन्तरिक द्दोन्द, प्राकृतिक प्रकोप लगायत कोडिड जस्तो बिभिन्न कारणले समस्या झेल्दै अहिले अर्थतन्त्र लयमा फर्काउने प्रयासरत गर्दै कृषिमा आधारित पारंपरिक अर्थतन्त्र बिस्तारै विविधीकरण हुँदैछ। पछिल्लो केही दशकदेखि पर्यटन(Tourism), जलविद्युत(Hydropower), सूचना प्रविधि (IT), रेमिट्यान्स, कृषि आधुनिकीकरण, तथा पूर्वाधार विकासका(Infrastructure development) क्षेत्रमा उल्लेखनीय प्रगति देखिएको छ। अबको १० वर्ष अर्थात् २०३५ सम्म नेपालको अर्थतन्त्रले गुणात्मक तथा परिमाणात्मक रूपमा फड्को मार्ने सम्भावना प्रवल छ। यस लेखमा तथ्यांक, सरकारी नीति, सम्भावनाहरू, र सम्भावित चुनौतीहरू सहित नेपालको आर्थिक रूपान्तरणको मार्गचित्र प्रस्तुत गरिएको छ।
अहिले २०२५ को अबस्था
जिडिपिए(GDP) ४५ अर्ब अमेरिकी डलर (विश्व बैंक २०२४)
आर्थिक बृद्दिदर-३.९%
प्रतिब्यक्ति आय-१४५५ USD
नेपालले जलविद्युत, पर्यटन, सूचना प्रविधि र कृषिमा लगानी बढेमा २०३५ सम्म मा दोब्बर अर्थात ९० अर्ब USD हुन सक्छ भने नेपाल सरकारको लक्ष्य २०३० सम्म मा मध्य-आयको देशमा प्रवेश गर्ने छ। हुन सक्छ।
१) प्रर्यटन(Tourism): अहिलेको डाटा अनुसार ८० लाख जन्सॅख्या नेपाल बाहिर रहेक छ १ जना ५ बर्षमा मात्रै एकपटक मात्रै नेपाल गएर कम्तिमा २-३ लाख मात्रै खर्च गर्दा उल्लेखनिय अर्थतन्त्र चलायमान हुन्छ। कोभिड भन्दा पहिलेको अबस्थामा १२ लाख पर्यटन भित्रिएको छ भने २०३० सम्म मा ३० लाख पर्यटक भित्रयाउन सक्दा पशुपतिनाथ, लुम्बिनी, ट्रेकिड. , बिभिन्न सम्पदाहरू प्रबद्रन गर्न सक्यो भने ५ अर्ब USD सम्म प्रर्यटन ले अर्थतन्त्रमा योगदान गर्छ।
२) जलबिधुत्त तथा उर्जा क्षेत्र(Hydropower & Energy sector):हालको नेपालको सरकारी तथा निजी क्षेत्रले उत्पादन गरेको ३००० मेगावाट छ जसमा केहि मात्र मा भारत तथा बॅगलादेशमा निर्यत गर्न शुरू गरिसकेको सुखद शुरूवात भएको छ। National planning commission अनुसार २०३० सम्म मा १५००० मेगावाट उत्पादन गर्ने लक्ष्य राखेको छ त्यसो गर्दा अहिलोको ग्यास, मट्टितेल, पेर्टोल, डिजेलको आयात घट्ने छ भने बिधुत्तिकरण तर्फ नेपाल जाने छ त्यसले गर्दा ईन्धनको लागि खर्च हुदै आएको खर्च घट्नेछ।उर्जा निर्याले २-५ अर्ब सम्म योगदान गर्नेछ।
३) डिजिटल अर्थतन्त्र(Digitalisation):अहिलको सुचना मैत्री युगमा जसरी नेपाली युबाहरूले नेपाल भित्र बसेर बिभिन्न देशको काम गरिरहनुभएको छ त्यसलाई करको दायर भित्र ल्याएर नेपालको अर्थतन्त्रमा योगदान पुर्याउन प्रोसाहन गर्नु पर्छ। शिक्षा, स्बास्थ्य, ब्यवस्थापन, पर्यटन क्षेत्रको कागज मैत्री कामहरूलाई डिजिटल बनाउनै पर्ने छ जसले काम ढिलासुस्ती तथा जनताहरूमा ब्यवस्था प्रतिको बितृष्णा पनि कम हुने छ भने डिजिटल प्रविधिमा लिएर जॅादा ५ अर्ब सम्म योगदान हुनेछ।
४) पुर्वधार बिकाश( InfrastructureDevelopment)
:७१ किलोमिटरको फासट्रयाक अबको कम्तीमा पनि बनिसक्नेछ जसले बिहारको २१ करोड जनसॅख्या र युपिको ३३ कपोड जनसॅख्या सिधै १ घण्टामा काठमाण्डौ आइपुग्नेछ जसले ब्यपार ब्यवसाय बढ्नेछ , त्यसले बढाउने अपराधहरू नियन्त्रतरण कसरी गर्ने भनेर पहिल्यै पोलिसी निर्माण गर्नुपर्नेछ। बिभिन्न Transmission line, जलासय जलबिधुत्त(storage hydropower), प्रस्तावित स्मार्ट सिटीहरू बाटो सडकहरू , बिमानस्थल, सुरूड. मार्ग यि सबै पुर्वधारहरू निजी क्षेत्र लाई बनाउने दिएर जति सक्यो छिटो निर्माण गर्नु पर्नेछ भने सडक, टनेलहरूमा टोल सिस्टम लागु गरेर निजी क्षेत्रको लगानी उठाउन सरकारले पोलेसि निर्माण गरेर सहयगो गर्दा ठुलो आशा तथा पोलेसि डिपार्चर हुनेछ।
५)कृषि आधुनिकरणः नेपालको ६५% जनसॅख्या परमपरागत कृषिमा आधारित छ त्यसलाई प्रबिधि सॅग जोडेर आत्मनिर्भर बनाउनु पर्नेछ।प्रत्येक बर्ष जैबिक मलको समस्या भईरहेक छ त्यसलाई समाधन गर्न कुनै एउटा निजी क्षेत्रलाई मल बनाउने उधोग खोल्न दिएर यो समस्या सधाको लागि अन्त्य गर्नु पर्छ।प्रत्येक स्थानिय तहले खालि रहेक जग्गाहरूमा माटो प्रशिक्षण गरेर उत्पादन हुने बस्तु उत्पादन गरि प्रत्येक स्थानिय तहमा कोल्ड स्टोर निर्माण गरि जनताको लगानिको सुनिश्तिता गरेर बिश्वास निर्माण गर्नुपर्छ।जसले गर्दा खाधन्यमा आत्मनिर्भर तथा कृषि निर्यातमा बिद्दि हुनेछ जसले अर्थतन्त्रमा ठुलो योगदान हुनेछ।
सम्भाबित चुनौतिहरूः अहिलेको नेपाली जनसॅख्या युवा मैत्री छ भने त्यो उमेर बढ्दै गहिरहेको छ त्यलाई अहिलेनै ति युवाशक्तीलाई देश निर्प्रमाण मा प्रयोग गर्नैपर्छ । बारम्बार हुने अस्थिर सरकारलाई अहिले भईरहेको सॅबिधान सॅसोधन मार्फत हल गर्नु पर्छ जुन एक मुख्य चुनौती छ। नितिगत तथा ब्यकतिगत भष्ट्रचारलाई जसरी काम गर्नेलाई दलाल पैसा कॅाउनेलाई सामन्ती भन्ने भाष्य निर्माण गरियो त्यसरी नै भष्ट्रचार भनेको नराम्रो हो भनेर ब्रेन बास गर्नु पर्छ।यि बिषयहरू सम्बोधन गर्नु चुनौती छ भने प्राकृती प्रकोपहरू बाढी पहिरोलाई कम गर्न जथाभाबि बाटो निर्माणको नाम मा खन्ने काम रोक्नुपर्छ।
निष्कर्षः नेपालको आर्थिक भविष्य उज्ज्वल देखिन्छ यदि नीति निर्माताहरू, निजी क्षेत्र, र नागरिक समाज मिलेर वर्तमान सम्भावनालाई मूर्त रुप दिन सफल भए। जलविद्युत, पर्यटन, सूचना प्रविधि, कृषिमा रूपान्तरण, युवा जनशक्तिको प्रयोग, तथा पूर्वाधार विस्तारका माध्यमबाट अबको १० वर्षमा नेपालले आर्थिक फड्को मार्ने छ।
यदी ६–७% को वार्षिक वृद्धिदर कायम राख्न सकियो भने २०३५ सम्म नेपालले “Lower Middle Income Country” बाट “Upper Middle Income Country” मा रूपान्तरण हुन सक्नेछ।
